Chợ giá – Trong khi căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông ngày càng leo thang, những lo ngại về nguy cơ tái diễn làn sóng lạm phát lương thực toàn cầu đang dần quay trở lại. Tuy vậy, các dữ liệu hiện tại cho thấy thị trường vẫn duy trì được sự ổn định tương đối, ít nhất trong ngắn hạn.
Nguồn cung dồi dào giúp “hạ nhiệt” thị trường
Một nguyên tắc quen thuộc trong thương mại hàng hóa cho rằng, Trung Đông “bán hydrocarbon để mua carbohydrate”, tức xuất khẩu dầu khí để nhập khẩu lương thực. Tuy nhiên, khu vực này không chỉ đóng vai trò là nguồn cung năng lượng mà còn giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong sản xuất các loại phân bón nitơ như urê và amoniac – yếu tố thiết yếu đối với nông nghiệp.
Trong khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran leo thang, những lo ngại về nguy cơ phong tỏa eo biển Hormuz (tuyến vận chuyển năng lượng và nguyên liệu quan trọng) đang ngày càng gia tăng. Dù vậy, trái với kịch bản từng xảy ra sau cuộc xung đột tại Ukraine năm 2022, thị trường lương thực hiện chưa ghi nhận cú sốc lớn.
Kể từ khi căng thẳng bùng phát vào cuối tháng 2, giá các mặt hàng nông sản chủ chốt chỉ biến động nhẹ, khi giá lúa mì và ngô đã tăng khoảng 4%, đậu nành tăng 1%, trong khi giá gạo (lương thực thiết yếu của một nửa dân số thế giới) lại giảm gần 6%. Đáng chú ý, giá gạo tại châu Á lại đang giảm xuống mức thấp nhất trong gần hai thập kỷ, khoảng 350 USD/tấn.
Diễn biến này đã phản ánh một thực tế quan trọng, khi nguồn cung lương thực toàn cầu vẫn duy trì trạng thái dồi dào sau nhiều năm được mùa, qua đó tạo ra “vùng đệm” nhất định, giúp thị trường đứng vững trước những cú sốc từ địa chính trị.
Khi chiến tranh tác động trực tiếp đến “vựa lúa”
Khác biệt lớn nhất so với năm 2022 nằm ở vị trí địa lý của xung đột. Nếu như trong chiến tranh Nga – Ukraine, các vùng nông nghiệp trọng điểm bị tàn phá trực tiếp, thì hiện nay, Nga và Ukraine khi đó chiếm tới 25% xuất khẩu lúa mì toàn cầu và gần 50% xuất khẩu dầu hướng dương, khiến nguồn cung lương thực bị gián đoạn nghiêm trọng.
Ngược lại, xung đột hiện nay chủ yếu diễn ra tại các khu vực sa mạc và trên biển, ít tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất nông nghiệp. Đây được xem là yếu tố then chốt giúp thị trường lương thực tránh được cú sốc tăng giá như giai đoạn trước.
Bên cạnh đó, các yếu tố chi phí đầu vào như điện, vận chuyển và bao bì (từng là nguyên nhân khiến giá thực phẩm leo thang mạnh trong giai đoạn 2021 – 2022) hiện vẫn duy trì ở mức tương đối ổn định, qua đó góp phần giữ mặt bằng giá bán lẻ không biến động lớn.
Rủi ro tiềm ẩn từ giá phân bón
Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo rủi ro lớn nhất không nằm ở hiện tại mà ở tương lai, khi nguy cơ gián đoạn nguồn cung khí đốt và phân bón từ Trung Đông có thể ảnh hưởng đến sản lượng nông nghiệp trong các vụ mùa tới.
Trên thực tế, giá urê tại Mỹ đã tăng gần 60%, lên khoảng 690 USD/tấn. Và nếu xu hướng này kéo dài, chi phí sản xuất nông nghiệp sẽ leo thang, buộc nông dân phải điều chỉnh, thậm chí cắt giảm lượng phân bón sử dụng – yếu tố có thể kéo giảm năng suất cây trồng.
Theo các nghiên cứu nông nghiệp, năng suất ngũ cốc có thể giảm tới 40% nếu không sử dụng phân bón nitơ trong một năm. Tuy nhiên, trong thực tế, nông dân thường có xu hướng điều chỉnh dần thay vì cắt giảm hoàn toàn, do đó tác động trước mắt được đánh giá là chưa quá nghiêm trọng.
Ở chiều ngược lại, nguồn cung của các loại phân bón khác như kali và phốt phát hiện vẫn ổn định hơn. Giá kali clorua cũng đang duy trì quanh mức 370 USD/tấn, thấp hơn đáng kể so với đỉnh thiết lập sau cuộc khủng hoảng năm 2022, qua đó phần nào giúp giảm áp lực chi phí đầu vào cho sản xuất nông nghiệp.
Các nền kinh tế đang phát triển có “lá chắn” tốt hơn
Một yếu tố tích cực khác chính là khả năng chống chịu của các nền kinh tế, đặc biệt tại châu Á, đã được cải thiện đáng kể. Được biết, nhiều quốc gia đã chủ động tăng cường trợ cấp phân bón, xây dựng hệ thống an sinh xã hội và củng cố năng lực sản xuất nông nghiệp nội địa.
Những bước đi đã này góp phần giảm thiểu tác động trực tiếp từ biến động giá đầu vào lên đời sống người dân, dù đồng thời cũng tạo thêm áp lực đối với ngân sách chính phủ.
Trong khi đó, các tổ chức tài chính quốc tế được kỳ vọng sẽ đóng vai trò lớn hơn, hỗ trợ những quốc gia dễ bị tổn thương nếu khủng hoảng tiếp tục lan rộng.
Dự trữ toàn cầu ở mức cao kỷ lục
Thế giới hiện đang sở hữu lượng dự trữ lương thực ở mức cao. Được biết, dự trữ lúa mì toàn cầu đạt khoảng 280 triệu tấn, gần tiệm cận mức cao nhất lịch sử, tăng mạnh so với chỉ 129 triệu tấn trong giai đoạn khủng hoảng lương thực 2007 – 2008. Tương tự, dự trữ gạo cũng ghi nhận mức tăng đáng kể, từ 75 triệu tấn lên khoảng 190 triệu tấn.
Dù phần lớn lượng dự trữ này tập trung tại một số quốc gia như Ấn Độ và Trung Quốc, đây vẫn được xem là “vùng đệm” quan trọng, góp phần giúp thị trường lương thực toàn cầu duy trì sự ổn định trước các cú sốc tiềm ẩn.
Hiện tại, thị trường lương thực toàn cầu vẫn đang duy trì sự ổn định nhờ nguồn cung dồi dào và các yếu tố hỗ trợ khác. Tuy nhiên, rủi ro vẫn hiện hữu nếu xung đột kéo dài, đặc biệt là khi giá năng lượng và phân bón tiếp tục leo thang.
Theo các chuyên gia nhận định, thế giới chưa bước vào một cuộc khủng hoảng lương thực mới, nhưng cũng không thể chủ quan. Diễn biến địa chính trị trong thời gian tới cũng sẽ là yếu tố quyết định liệu “cơn bão giá” có quay trở lại hay không.
