Chợ giá – Quyết định phong tỏa eo biển Hormuz của Tổng thống Mỹ – Donald Trump đang làm dấy lên lo ngại sâu sắc về một cú sốc năng lượng mới, có thể kéo theo hệ lụy lan rộng tới thương mại, lạm phát và tăng trưởng kinh tế toàn cầu trong thời gian tới.
“Nút thắt” chiến lược của năng lượng toàn cầu
Trong nhiều tuần qua, kinh tế thế giới đã rơi vào trạng thái chờ đợi đầy căng thẳng khi tuyến hàng hải huyết mạch qua eo biển Hormuz bị gián đoạn bởi xung đột giữa Iran với Mỹ và Israel.
Được biết, đây là tuyến vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí đốt toàn cầu mỗi ngày, giữ vai trò sống còn đối với chuỗi cung ứng năng lượng thế giới. Việc Iran siết chặt kiểm soát, thậm chí yêu cầu các khoản phí “an toàn” đối với tàu thuyền, đã khiến hoạt động vận tải rơi vào tình trạng đình trệ nghiêm trọng.
Sau khi các cuộc đàm phán không đạt kết quả, Mỹ đã chính thức leo thang căng thẳng bằng lệnh phong tỏa các tuyến hàng hải liên quan đến Iran, có hiệu lực từ ngày 13/4.
Mục tiêu gây sức ép, nhưng rủi ro lan rộng
Theo giới phân tích, động thái của Washington đang muốn gây áp lực tối đa lên nền kinh tế Iran – quốc gia phụ thuộc lớn vào xuất khẩu dầu khí.
Dữ liệu từ International Energy Agency cũng cho thấy Iran sản xuất khoảng 3,59 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương 3,5% nhu cầu toàn cầu, trong đó dầu thô chiếm tới 57% kim ngạch xuất khẩu của nước này.
Tuy nhiên, việc hạn chế xuất khẩu của Iran không chỉ gây thiệt hại cho Tehran mà còn tạo ra hiệu ứng dây chuyền đối với thị trường năng lượng toàn cầu:
- Nguồn cung dầu toàn cầu bị siết chặt
- Giá năng lượng tăng trở lại
- Lạm phát gia tăng tại nhiều nền kinh tế
Ngay sau thông tin về lệnh phong tỏa, giá dầu thế giới đã đảo chiều tăng mạnh, phản ánh rõ nét lo ngại của thị trường trước nguy cơ thiếu hụt nguồn cung.
Trung Quốc và châu Á chịu tác động trực tiếp
Trung Quốc – quốc gia tiêu thụ tới 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran, được dự báo sẽ là bên chịu tác động sớm nhất nếu nguồn cung bị gián đoạn.
Không chỉ dừng lại ở đó, nhiều nền kinh tế tại Trung Đông và châu Á như Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Oman và Qatar cũng đang phụ thuộc đáng kể vào nguồn hàng từ Iran.
Bên cạnh dầu mỏ, quốc gia này còn cung cấp hàng loạt mặt hàng thiết yếu gồm hóa chất, kim loại, vật liệu xây dựng và nông sản, khiến chuỗi cung ứng trong khu vực đứng trước nguy cơ bị gián đoạn.
Ngành nông nghiệp toàn cầu đối mặt áp lực mới
Một tác động ít được chú ý nhưng lại đặc biệt đáng lo ngại chính là thị trường phân bón. Được biết, Iran hiện là một trong những nhà xuất khẩu lớn các sản phẩm hóa dầu, trong đó có urê – nguyên liệu đầu vào quan trọng của sản xuất nông nghiệp.
Nếu nguồn cung này bị gián đoạn, giá phân bón toàn cầu có thể tăng mạnh, kéo theo chi phí sản xuất lương thực leo thang.
Trong khi đó, các quốc gia như Ấn Độ, Brazil và Úc nhiều khả năng sẽ chịu ảnh hưởng gián tiếp thông qua biến động giá và nguy cơ thiếu hụt nguồn cung.
Cú sốc địa chính trị đẩy nhanh chuyển dịch năng lượng
Dù mang mục tiêu ngắn hạn, cuộc khủng hoảng hiện tại được đánh giá có thể để lại những hệ lụy kéo dài trong nhiều năm. Ngày càng nhiều quốc gia nhận thức rõ rủi ro khi phụ thuộc vào các “điểm nghẽn” địa chính trị như eo biển Hormuz.
Trong khi đó, giới chuyên gia cũng nhận định các xu hướng sắp tới sẽ tập trung vào việc đa dạng hóa nguồn cung dầu thô, gia tăng dự trữ năng lượng chiến lược, đồng thời đẩy mạnh đầu tư vào năng lượng tái tạo và thúc đẩy điện khí hóa trong giao thông cũng như sản xuất.
Bài toán khó cho kinh tế toàn cầu
Tổng thống Trump cũng cho rằng động thái này nhằm chấm dứt “sự tống tiền toàn cầu” từ phía Iran. Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia cảnh báo, cái giá mà thế giới phải trả có thể rất lớn.
Trong khi nền kinh tế toàn cầu vẫn chưa hoàn toàn phục hồi sau các cú sốc trước đó, bất kỳ gián đoạn nào trong nguồn cung năng lượng cũng có thể trở thành “chất xúc tác” kích hoạt một vòng xoáy bất ổn mới, từ áp lực lạm phát, suy giảm tăng trưởng đến biến động tài chính.
Hiện, thị trường quốc tế vẫn đang theo dõi sát sao diễn biến, khi mọi kịch bản – từ hạ nhiệt căng thẳng đến leo thang xung đột, đều có thể xảy ra, kéo theo những hệ lụy khó lường đối với kinh tế toàn cầu.
