Chợ giá – Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump bất ngờ ký ban hành loạt chính sách thuế mới áp đặt lên các đối tác thương mại, trong đó có hầu hết các quốc gia Đông Nam Á, đang tạo ra làn sóng chấn động về kinh tế, ngoại giao và chiến lược trong toàn khu vực. Mức thuế cao kỷ lục được ví như “đòn bẩy” chiến lược, buộc các quốc gia phải định hình lại quan hệ với Mỹ trong một trật tự thương mại toàn cầu đang dịch chuyển mạnh mẽ.
Thuế quan mới là một đòn bẩy mang tính chiến lược
Sau nhiều tháng đàm phán, cảnh báo và cả những căng thẳng ngoại giao, thì sắc lệnh hành pháp do Tổng thống Trump ban hành ngày 31/7 đã chính thức có hiệu lực từ ngày 1/8 vừa qua. Đây là lần áp thuế quy mô lớn nhất với các quốc gia Đông Nam Á kể từ khi chính sách “Nước Mỹ trên hết” được khởi xướng.
Theo đó, hầu hết các quốc gia trong khu vực bị áp mức thuế từ 19 – 20% đều được các chuyên gia gọi là “mức sàn cơ bản” cho các cuộc đàm phán thương mại tương lai với Mỹ. Tuy nhiên, một số nước như Lào và Myanmar phải gánh mức thuế lên tới 40% – mức cao nhất trong đợt áp thuế lần này.
Tạm ngừng xung đột, nhận lại “ưu đãi”?
Hai quốc gia Đông Nam Á là Campuchia và Thái Lan ban đầu cũng bị áp các mức thuế rất cao, lần lượt là 49% và 35%. Tuy nhiên, mức thuế đã được giảm xuống còn 19% sau khi hai nước đạt được lệnh ngừng bắn do Thủ tướng Malaysia – Anwar Ibrahim, với tư cách là Chủ tịch luân phiên ASEAN, đứng ra làm trung gian hòa giải.
Bên cạnh đó, Washington cũng đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy đối thoại, khi Tổng thống Trump khẳng định: “Không có hòa bình thì không có thỏa thuận thương mại.”
Dù vậy, các nhà phân tích cho rằng tác động thực sự của lệnh ngừng bắn đối với chính sách thuế là hạn chế. Theo ông Kevin Chen – chuyên gia từ Viện Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (Singapore) cho biết: “Các cuộc đàm phán thương mại đã diễn ra từ trước đó. Việc ngừng bắn chỉ giúp tránh tình trạng đàm phán đổ vỡ hoàn toàn.”
Quốc gia linh hoạt được ưu ái hơn
Trong 11 quốc gia Đông Nam Á, thì chỉ có Singapore đạt được mức thuế thấp nhất – 10%, nhờ vào vị thế là đối tác thương mại uy tín, ổn định và có quan hệ lâu dài với Mỹ.
Các quốc gia như Malaysia, Indonesia, Việt Nam hay Philippines giữ mức cơ bản 19 – 20%, nhờ nỗ lực ngoại giao, đề xuất gói mua hàng Mỹ hoặc giảm thuế nhập khẩu.
Cụ thể, Malaysia cam kết mua 30 máy bay Boeing trị giá 9,5 tỷ USD và xóa bỏ thuế với 344 mặt hàng của Mỹ. Thái Lan cũng tuyên bố mua thêm khí hóa lỏng LNG từ Mỹ và mở cửa cho hơn 10.000 mặt hàng của Mỹ. Đây chính là minh chứng rõ ràng cho “tính có đi có lại” trong cách tiếp cận của chính quyền Trump.
Lào và Myanmar gặp nhiều bất lợi
Ngược lại, Lào và Myanmar gần như không có vị thế thương lượng. Dù đã gửi đề nghị thương mại từ tháng 5, nhưng Tổng thống Lào – Thongloun Sisoulith vẫn không nhận được phản hồi từ phía Mỹ.
Trong khi đó, nhà lãnh đạo Myanmar – Min Aung Hlaing dù đã cố gắng thể hiện thiện chí, thậm chí viết thư cảm ơn Trump, cũng không thể cứu vãn tình hình.
Một yếu tố quan trọng khiến hai nước này gặp bất lợi là mối quan hệ chặt chẽ với Trung Quốc – đối thủ thương mại hàng đầu của Mỹ. Họ bị xem là các mắt xích trong mạng lưới ảnh hưởng kinh tế của Bắc Kinh, đặc biệt trong lĩnh vực hạ tầng, đường sắt và khai thác tài nguyên.
Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng Myanmar vẫn còn cơ hội, khi nước này đang sở hữu nguồn tài nguyên đất hiếm chiến lược – vốn là thành phần cốt lõi cho sản xuất công nghệ cao và quốc phòng.
Thuế quan chính là con dao hai lưỡi
Dù nhiều nước Đông Nam Á chấp nhận “nhượng bộ” để giảm thiểu thiệt hại, song các chuyên gia kinh tế khu vực bày tỏ lo ngại về tính bền vững và tác động tiêu cực của chính sách thuế mới.
Theo bà Deborah Elms – chuyên gia thương mại của Quỹ Hinrich tại Singapore nhận định: “Việc dùng thuế quan để trừng phạt các nước đang phát triển là cách tiếp cận sai lầm. Không thể coi mức giảm từ 49% xuống 19% là một thành công, khi bản chất gốc rễ đã mang tính cưỡng ép.”
Còn theo chuyên gia – Jayant Menon từ Viện ISEAS – Yusof Ishak cho rằng, chính sách thuế quan lần này “không dựa trên nền tảng kinh tế mà mang tính địa chính trị và đối ngoại.” Ông cũng cảnh báo, nếu Mỹ tiếp tục can thiệp chính sách nội bộ của các nước bằng công cụ thuế, một vòng xoáy trả đũa thương mại là điều khó tránh khỏi.
