Chợ giá – Khi thế giới đang đứng giữa ngưỡng cửa của một trật tự quốc tế mới chưa định hình rõ ràng, thì Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đang nổi lên như một nhân tố trung lập, có thể đóng vai trò “trọng tài” chiến lược trong cuộc cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa hai siêu cường là Mỹ và Trung Quốc.
Địa chính trị thay đổi, ASEAN đã không còn nằm ngoài cuộc chơi
Năm 2025 đã đánh dấu 58 năm hình thành và phát triển của ASEAN – một chặng đường đáng kể trong bối cảnh địa chính trị khu vực và toàn cầu đang trải qua những biến chuyển chưa từng có kể từ sau Chiến tranh Lạnh. Giai đoạn bá chủ đơn cực của Mỹ sau năm 1991 đang dần khép lại, trong khi một trật tự mới với vai trò nổi bật của Trung Quốc đang hình thành nhưng vẫn chưa đủ rõ ràng để thay thế hoàn toàn hiện trạng.
Trong khi đó, các nước Đông Nam Á không nghiêng hẳn về bất kỳ bên nào. Bởi, họ không tin rằng các tuyến đường quyền lực đã mãi mãi rời bỏ Mỹ, cũng không hoàn toàn tin tưởng vào một tương lai dưới ảnh hưởng của Trung Quốc.
Các quốc gia ASEAN đều đang quan sát, lựa chọn và phản ứng linh hoạt với thực tế đang biến đổi.
Đông Nam Á chính là nút giao chiến lược trong “xa lộ quyền lực” giữa Mỹ – Trung
Khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương hiện được xem là “trung tâm địa chính trị mới” của thế giới. Trong đó, ASEAN – với 10 quốc gia thành viên, lại nằm ngay giữa “nút giao thông” quan trọng trên con đường chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc.
Tuy nhiên, luật chơi toàn cầu đang bị đặt dấu hỏi. Khi cả Mỹ và Trung Quốc đều khẳng định mình tuân thủ “trật tự dựa trên luật lệ quốc tế”, nhưng lại diễn giải luật theo cách có lợi cho riêng mình, thì ASEAN – với vị thế trung lập, cũng có thể khuyến khích các bên hướng tới một bộ quy tắc ứng xử thống nhất, minh bạch hơn.
Theo các chuyên gia quốc tế cho biết, ASEAN không đủ sức làm “cảnh sát” quốc tế, nhưng lại có vị thế lý tưởng để làm “trọng tài mềm” trong khu vực, nhờ đặc tính không đe dọa quân sự, kinh tế hay chính trị đối với bất kỳ siêu cường nào.
Từ “bên chấp nhận giá” trở thành “bên mặc cả thông minh”
Trước đây, các nước Đông Nam Á từng được xem là bên bị động – nơi các siêu cường đến để tìm kiếm ảnh hưởng. Nhưng hiện nay, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc ngày càng gia tăng, thì vị thế của các nước vừa và nhỏ như ASEAN đang dần thay đổi.
Các quốc gia này giờ đây có khả năng “mặc cả” nhiều hơn, khi họ có quyền lựa chọn gói hỗ trợ kinh tế, công nghệ, đầu tư, an ninh phù hợp nhất. Theo giới phân tích, cuộc cạnh tranh càng khốc liệt, thì các bên càng “muốn được lựa chọn” và ASEAN chính là thị trường mà các siêu cường muốn chinh phục.
Trước tình hình đó, thì tự chủ chiến lược trở thành mục tiêu sống còn của ASEAN. Không nghiêng về bên nào, nhưng vẫn tích cực tận dụng cơ hội từ cả hai phía để phục vụ lợi ích phát triển lâu dài của khu vực.
ASEAN trước thử thách mới
Tuy nhiên, để đóng vai trò “trọng tài”, ASEAN cần chứng minh năng lực phối hợp chiến lược của mình. Theo đó, các quốc gia thành viên cần gia tăng tính liên kết nội khối thông qua hội nhập kinh tế, hài hòa hóa chính sách đối ngoại và quan trọng nhất là xây dựng lòng tin giữa các dân tộc trong khu vực.
Thành công trong việc trung gian hòa giải xung đột biên giới giữa Thái Lan – Campuchia những năm trước cũng đã cho thấy ASEAN không chỉ là diễn đàn đối thoại mà còn có thể đóng vai trò thiết thực trong duy trì hòa bình.
Trong thời điểm thế giới đang bị phân mảnh bởi các lực lượng đối nghịch, vai trò ổn định và trung lập của ASEAN càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.
Indonesia – đầu tàu kỳ vọng của ASEAN
Giới quan sát khu vực đều nhất trí rằng, nếu ASEAN cần một “người dẫn dắt”, thì đó phải là Indonesia – quốc gia lớn nhất khu vực về dân số, diện tích và quy mô kinh tế. Với gần 280 triệu dân, nền dân chủ lớn thứ ba thế giới này có tiềm lực để trở thành trung tâm quyền lực mới tại Đông Nam Á.
Tổng thống Indonesia – Prabowo Subianto, người nhậm chức đầu nhiệm kỳ vào tháng 10/2024, cũng đang theo đuổi các chương trình cải cách nhằm thúc đẩy phát triển toàn diện. Các chính sách như bữa ăn miễn phí cho học sinh, hỗ trợ nhà ở và phát triển hợp tác xã nông thôn không chỉ mang tính xã hội mà còn thể hiện tư duy chiến lược dài hạn.
Nếu thành công, Indonesia sẽ là minh chứng cho mô hình phát triển cân bằng giữa dân chủ, tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội – những yếu tố mà các quốc gia ASEAN khác có thể học hỏi.
