Chợ giá – Một báo cáo mới nhất từ Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) đã chỉ ra rằng, các quốc gia ASEAN (đặc biệt là Việt Nam, Campuchia và Thái Lan) đang phải đối mặt với những tác động tiêu cực đáng kể từ các chính sách thuế quan mới của Mỹ. Theo đó, tổng kim ngạch xuất khẩu của khu vực sang Mỹ có thể giảm gần 10%, đặt ra thách thức lớn đối với các nền kinh tế phụ thuộc mạnh vào thương mại quốc tế.
Việt Nam nằm trong nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất
Theo UNDP, Việt Nam là quốc gia có nguy cơ cao thứ hai sau Campuchia, với kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ dự kiến giảm tới 19,2%. Mỹ hiện đang là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, chiếm tới 36,6% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong đó các nhóm hàng chủ lực như dệt may, da giày và linh kiện điện tử chịu mức thuế quan trung bình gần 20%.
Ông Philip Schellekens – kinh tế trưởng khu vực Châu Á – Thái Bình Dương của UNDP cũng cảnh báo rằng, trong kịch bản xấu nhất, mức thuế quan tăng có thể khiến Việt Nam mất tới 25 tỷ USD xuất khẩu mỗi năm, tương đương gần 1/5 tổng giá trị xuất khẩu thường niên.
Bên cạnh đó, ông cũng nhận định: “Không có quốc gia ASEAN nào bị ảnh hưởng nặng nề hơn Việt Nam nếu xét về tổng giá trị thương mại. Chỉ có Trung Quốc trong khu vực Đông Á chịu thiệt hại lớn hơn.”
Dữ liệu từ Tổng cục Hải quan Việt Nam đã cho thấy xu hướng suy giảm đã bắt đầu rõ rệt. Riêng trong tháng 8/2025, kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ đã giảm 2% so với tháng trước, trong đó mặt hàng giày dép – lĩnh vực mà Việt Nam đứng thứ hai toàn cầu, cũng giảm tới 5,5%.
Theo đó, tác động từ xuất khẩu suy giảm dự kiến sẽ khiến GDP Việt Nam giảm khoảng 5%, trong khi Ngân hàng Thế giới (WB) đã hạ dự báo tăng trưởng năm 2025 của Việt Nam từ 6,8% xuống 6,6%, thấp hơn nhiều so với mục tiêu 8,3 – 8,5% do Chính phủ đề ra.
Campuchia đứng đầu danh sách chịu rủi ro
Campuchia được đánh giá là nền kinh tế dễ bị tổn thương nhất khi 58% tổng kim ngạch xuất khẩu của nước này phụ thuộc vào thị trường Mỹ. Với mức thuế quan trung bình gần 19%, UNDP ước tính Campuchia có thể mất đến 23,9% giá trị xuất khẩu sang Mỹ.
Ngoài ra, nước này còn đối mặt với rủi ro bị giám sát từ Washington như một trung tâm trung chuyển tiềm năng – nơi hàng hóa từ các nước bị áp thuế cao như Trung Quốc được tái nhãn, nhằm né tránh hàng rào thuế quan.
Thái Lan đối mặt sụt giảm xuất khẩu và giám sát thương mại
Với mức thuế quan trung bình gần 19% trên các mặt hàng như ô tô, điện tử và thực phẩm, đã khiến kim ngạch xuất khẩu của Thái Lan sang Mỹ dự kiến giảm 12,7%. Theo dữ liệu tháng 8 cũng cho thấy, xuất khẩu sang Mỹ của nước này đã giảm 1,9%, báo hiệu những khó khăn trong việc tìm kiếm thị trường thay thế.
Được biết, có khoảng 26% hàng hóa xuất khẩu của Thái Lan sang Mỹ vẫn được miễn thuế, chủ yếu là các linh kiện điện tử trong chuỗi cung ứng công nghệ cao – đây là yếu tố quan trọng giúp nước này giảm thiểu phần nào ảnh hưởng tổng thể.
Tuy nhiên, Thái Lan cũng không tránh khỏi nghi vấn liên quan đến vai trò trung chuyển hàng hóa – một rủi ro pháp lý và chính trị đang được chính phủ Bangkok đặc biệt lưu ý.
ASEAN cần thích ứng thay vì rút lui khỏi toàn cầu hóa
Theo UNDP, các quốc gia Đông Nam Á không nên rút lui khỏi toàn cầu hóa mà cần tăng cường khả năng phục hồi chiến lược, với hai hướng tiếp cận chính:
Thích ứng bên ngoài
Trong bối cảnh thị trường toàn cầu biến động và sự phụ thuộc quá lớn vào một quốc gia tiềm ẩn nhiều rủi ro, thì việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu ngoài Mỹ đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với các quốc gia ASEAN.
Nhiều nước trong khu vực đã chủ động thích ứng và chuyển hướng chiến lược phát triển. Malaysia, cũng đang nỗ lực vươn lên trở thành trung tâm sản xuất bán dẫn và dữ liệu trong khu vực. Trong khi đó, Thái Lan đã mở rộng mạnh mẽ lĩnh vực thương mại điện tử, với giá trị thị trường dự kiến đạt 60 tỷ USD, tăng tới 19% chỉ sau một năm.
Bên cạnh đó, việc tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại như RCEP, CPTPP hay chương trình GSP+ của EU cũng được xem là chìa khóa để ASEAN mở rộng thị trường, tiếp cận nhiều đối tác mới và giảm dần sự phụ thuộc vào bất kỳ một nền kinh tế lớn nào.
Ngoài ra, các quốc gia trong khu vực cũng được khuyến nghị chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng sản xuất có giá trị cao hơn, giảm phụ thuộc vào các ngành gia công đơn giản nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh trong dài hạn.
Tăng cường nội lực
Hiện, việc thúc đẩy tiêu dùng nội địa cũng đang được nhiều quốc gia trong khu vực ưu tiên. Đặc biệt, tầng lớp trung lưu đang ngày càng mở rộng được xem là động lực quan trọng cho tăng trưởng. Do đó, để có thể tận dụng tốt tiềm năng này, chính phủ các nước cần tập trung tháo gỡ các rào cản pháp lý và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp vừa và nhỏ (MSME) phát triển – nhóm doanh nghiệp đóng vai trò thiết yếu trong chuỗi cung ứng nội địa.
Bên cạnh đó, đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động cũng là nhiệm vụ cấp bách, nhằm giúp người lao động thích ứng nhanh hơn với các ngành công nghiệp mới, đặc biệt là các lĩnh vực sử dụng công nghệ cao và công nghệ xanh.
ASEAN hướng tới xây dựng chuỗi cung ứng nội khối vững mạnh
Một xu hướng tích cực nổi bật được UNDP ghi nhận chính là sự gia tăng của “hội nhập chuỗi cung ứng nội khối”. Được biết, trong năm 2023, đã có hơn 50% hàng hóa giao dịch nội khối ASEAN là nguyên vật liệu hoặc linh kiện được sử dụng trong quá trình sản xuất cuối cùng.
Tại các quốc gia như Brunei, Malaysia và Thái Lan, thì mặt hàng trung gian đã chiếm hơn 60% tổng kim ngạch xuất khẩu. Điều này cho thấy ASEAN đang từng bước hình thành một chuỗi cung ứng riêng biệt, bền vững và ít phụ thuộc hơn vào các thị trường bên ngoài.
